Đấu tố là một hình thức "tòa án" man rợ từng được sử dụng ở Trung Quốc rồi ở Việt Nam. Đó là kiểu xét xử mà người ta kết tội trước, không cần chứng cứ, không cần tranh tụng, không có quyền bào chữa thực sự. Người bị đưa ra đấu tố bị sỉ nhục, bị làm nhục, thậm chí bị hành hạ ngay trong quá trình "xét xử". Tóm lại, đã bị đưa ra trước đám đông thì mặc nhiên là có tội. Mà đã có tội rồi thì muốn đối xử thế nào cũng được, kể cả tử hình.

Đấu tố là kiểu xét xử mà người ta kết tội trước, không cần chứng cứ, không cần tranh tụng, không có quyền bào chữa thực sự.

Những cuộc đấu tố ấy được chính quyền tổ chức, còn đám đông thì được khuyến khích tham gia. Người ta không chỉ kết án một con người mà còn biến việc hạ nhục họ thành một thứ lễ hội. Vui đáo để.

Về sau, hệ thống tư pháp có thay đổi về hình thức. Có điều tra, có viện kiểm sát, có luật sư, có phiên tòa. Nhưng trong rất nhiều vụ án, vẫn chỉ là những "bản án bỏ túi". Kết quả đã được định sẵn, còn thủ tục chỉ để hợp thức hóa.

Điều đáng sợ hơn cả là cách tư duy ấy đã ngấm vào xã hội. Nhiều người vẫn giữ thói quen : đã bị bắt thì chắc chắn có tội ; đã bị đưa lên báo thì hẳn là đáng bị lên án. Nguyên tắc suy đoánvô tội, nền tảng của một nền tư pháp văn minh, không tồn tại trong nhận thức của họ.

Tám mươi năm đã trôi qua. Điều thay đổi chỉ là hình thức và quy mô.

Ngày xưa, người ta tập trung dân làng ở sân đình để đấu tố. Ngày nay, người ta tập trung hàng triệu người trên mạng xã hội. Chỉ cần một tín hiệu từ truyền thông hoặc từ cơ quan công quyền, lập tức cả một bộ máy dư luận vận hành. Những lời chửi rủa, nhục mạ, thơ vè, ảnh chế... được lan truyền với tốc độ chóng mặt. Không ít tác phẩm đầy ác ý, thô tục của những kẻ thất học lại được tung hô, chia sẻ như những "áng văn" xuất sắc, chỉ để hạ nhục một con người.

Khung cảnh ấy khiến tôi rùng mình.

Ngày xưa, mỗi nơi có vài nghìn người tập trung đấu tố một người…

Ngày nay, nhờ mạng xã hội, có thể có hàng triệu người cùng lao vào đấu tố một người duy nhất.

Đã có nhiều bài phân tích về vụ việc, về các khía cạnh pháp lý, về đúng sai của từng hành vi.

Nhiều người kêu gọi phải thượng tôn pháp quyền. Nhưng pháp quyền ở đâu ? Nếu pháp quyền thực sự tồn tại thì đã không thể xuất hiện một bầu không khí đấu tố như thế.

Chưa biết ông Nam có tội hay không. Điều đó phải để tòa án quyết định. Rất kỳ lạ là người ta đã lan truyền rộng rãi đoạn video ông Nam, nhận lỗi ngay tại cơ quan công an, như thể vụ án đã kết thúc. Trong một nhà nước pháp quyền, công an chỉ có chức năng điều tra, thu thập chứng cứ và tạm giữ, tạm giam theo quy định của pháp luật. Công an không phải là tòa án và lời nhận tội trong giai đoạn điều tra không phải là bản án. Giá trị của lời khai chỉ được xác định sau khi được kiểm tra công khai tại phiên tòa, nơi bị cáo được quyền có luật sư bào chữa, được tranh tụng bình đẳng với bên buộc tội và chỉ khi đó tòa án mới có quyền kết luận một người có tội hay vô tội.

Việc đưa video nhận tội lên truyền thông trước khi xét xử chẳng khác nào mở một "phiên tòa dư luận". Hàng triệu người đã xem, đã phẫn nộ, đã kết tội từ trước. Đến khi phiên tòa diễn ra, nguyên tắc suy đoán vô tội gần như không còn ý nghĩa, bởi bản án trong mắt công chúng đã được tuyên từ lâu.

Việc đưa video nhận tội lên truyền thông trước khi xét xử chẳng khác nào mở một "phiên tòa dư luận".

Sâu xa hơn nữa, đây không chỉ là câu chuyện pháp quyền mà còn là câu chuyện nhân quyền. Khi quyền con người không được tôn trọng, khi quyền được suy đoán vô tội, quyền được bào chữa, quyền được bảo vệ danh dự không được bảo đảm, thì người ta có thể đối xử với bất kỳ ai theo ý muốn.

Điều trớ trêu là tất cả chuyện này lại diễn ra đúng vào thời điểm khắp nơi đang có những vụ thu hồi đất, giải tỏa, cưỡng chế khiến không ít người dân kêu cứu. Bỗng nhiên, dư luận gần như chỉ còn nói về một con người duy nhất. Những tiếng kêu khác dường như chìm hẳn. Có phải chỉ là sự tình cờ ?

Tôi dám khẳng định rằng, trong số những người dân hôm nay đang kêu trời vì mất đất, nếu họ không rơi vào hoàn cảnh ấy thì cũng sẽ có không ít người sẵn sàng lao vào "đánh hội đồng" ông Nam như những người khác.

Họ không nhận ra rằng chính vì thiếu một nền pháp quyền thực sự, thiếu sự tôn trọng nhân quyền, nên hôm nay họ mới phải đi đòi đất, đòi công lý, đòi một mức bồi thường thỏa đáng. Và cũng chính vì thế, ngày mai đến lượt họ bị đối xử bất công thì sẽ chẳng còn nguyên tắc nào bảo vệ họ.

Đấu tố không bao giờ dừng lại ở một nạn nhân. Nó chỉ chuyển từ người này sang người khác.

Hôm nay các bạn cứ đánh hôi ông Nam đi. Ngày mai, sẽ đến lượt các bạn.

Trong một xã hội như thế ai cũng có thể là nạn nhân, kể cả những tay to vật. Không thấy thế à ? 

Hoàng Quốc Dũng

(11/07/2026)