Trong bối cảnh Trung Quốc tăng cường gây hấn, răn đe tại eo biển Đài Loan, láng giềng Nhật Bản gần đây đã thể hiện lập trường cứng rắn, nêu khả năng can thiệp quân sự, gây leo thang căng thẳng giữa hai nước. Nếu Trung Quốc đánh chiếm Đài Loan, Nhật Bản không chỉ bị ảnh hưởng do vị trí địa lý gần gũi, mà còn đóng vai trò then chốt trong trường hợp Mỹ can thiệp ứng cứu đồng minh Đài Bắc.

Các binh sĩ tham gia cuộc tập trận chung "Orient Shield 25" chung giữa quân đội Nhật Bản, Mỹ và Úc tại Khu huấn luyện Sekiyama ở tỉnh Niigata, Nhật Bản ngày 19/09/2025. AP - Ayaka McGill

Vào cuối năm 2025, thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã nêu ra khả năng nước này có thể can thiệp quân sự nếu Trung Quốc cố chiếm Đài Loan, và vấp phải sự phản đối "cực đoan" Trung Quốc. Bắc Kinh luôn coi hòn đảo tự trị này là một tỉnh ly khai, có thể được thống nhất bằng vũ lực nếu cần và vấn đề Đài Loan là chuyện "nội bộ" thuần túy. Trung Quốc đã gây áp lực đối với Nhật Bản cả về kinh tế lẫn quân sự, trong đó có việc máy bay Trung Quốc sử dụng radar nhắm vào các mục tiêu của Nhật và cả chiến đấu cơ của nước này hoạt động trong vùng biển quốc tế, ngoài khơi Okinawa. Bắc Kinh cũng khuyến cáo công dân Trung Quốc không du lịch, học tập tại Nhật Bản và cấm nhập hải sản từ Nhật Bản.

Hai nước láng giềng ở Châu Á vốn đã có nhiều bất đồng về lịch sử chiến tranh cũng như tranh chấp lãnh thổ. Vụ việc diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc tăng cường các cuộc tập trận răn đe Đài Loan và đảng Dân Chủ Tự Do của bà Takaichi đang nỗ lực cập nhật các văn kiện quan trọng về an ninh và quốc phòng của Nhật Bản. Dưới sự lãnh đạo của thủ tướng theo "phe diều hâu", tin rằng sức mạnh là cách tốt nhất để giữ gìn hòa bình, Nhật Bản đã tăng chi tiêu quốc phòng lên 2 % GDP trong năm tài chính 2025 (con số này vẫn thấp hơn nhiều so với ngân sách quốc phòng của Trung Quốc).

Theo giáo sư khoa học chính trị Naoko Eto của đại học Gakushuin, được trang Japan Today trích dẫn, "việc Nhật Bản thay đổi chính sách quốc phòng, trong đó có việc xét lại nguyên tắc phi hạt nhân lâu đời của nước này, là do Trung Quốc gia tăng áp lực đằng sau đó".

Trái với những người tiền nhiệm, thường tránh đề cập đến Đài Loan khi thảo luận về các kịch bản có thể xảy ra, bà Sanae Takaichi thể hiện lập trường cứng rắn với Bắc Kinh, và không rút lại phát biểu liên quan đến Đài Loan. Theo luật an ninh Nhật Bản, nước này có thể thực hiện quyền tự vệ tập thể để hỗ trợ Hoa Kỳ.

Bà cũng bỏ qua Tuyên bố chung năm 1972, bình thường hóa quan hệ hai nước : "Chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tái khẳng định Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rời của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Chính phủ Nhật Bản hoàn toàn hiểu và tôn trọng lập trường này của Chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, và kiên quyết giữ vững lập trường của mình theo Điều 8 của Tuyên bố Potsdam".

Tại sao nguy cơ Trung Quốc tấn công vào Đài Loan lại có thể là vấn đề đối với Nhật Bản ?

Thách thức về vị trí địa lý

Theo nhật báo Mỹ The Wall Street Journal, đầu tiên phải kể đến vị trí chiến lược của Đài Loan, nơi có nhiều tuyến hàng hải quan trọng. Nếu chiếm được hòn đảo, Bắc Kinh sẽ kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược của khu vực, triển khai quân sự rộng rãi ở Thái Bình Dương, và tiếp tục các yêu sách lãnh thổ, gây nhiều tranh chấp. Chiến sự cũng gây cản trở cho tuyến hàng hải thương mại thiết yếu đối với Nhật Bản.

Địa lý đặt ra những thách thức đối với Nhật Bản bởi một loạt các hòn đảo của Nhật Bản, đặc biệt là quần đảo Ryukyu nằm ở phía tây nam, và đảo Yonaguni, điểm cuối trong chuỗi đảo này, nằm cách Tokyo khoảng 1.200 hải lý, nhưng cách Đài Loan khoảng 60 hải lý. Một số hòn đảo của Nhật sẽ nằm sát cạnh hoặc ở trong khu vực chiến sự, nếu Trung Quốc điều tàu chiến và bắn tên lửa để phong tỏa Đài Loan. Công dân và lãnh thổ của Nhật sẽ gặp nguy hiểm.

Những năm gần đây, Tokyo đã đầu tư nhiều khoản lớn vào các hòn đảo phía tây nam Nhật Bản, trong đó có việc xây dựng các căn cứ quân sự mới, trang bị radar, tên lửa và củng cố khả năng tác chiến. Một số tên lửa chống hạm Type 12 của Nhật, với tầm bắn hơn 120 km, đang được bố trí trên mồ số hòn đảo ở  Ryukyu. Các quan chức Nhật Bản cũng cho biết sẽ trang bị tên lửa địa đối không cho đảo Yonaguni, gần Đài Loan nhất.

Đài Loan - vùng đệm của Nhật Bản

Robert Ward, phụ trách về Nhật Bản tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, được Japan Today trích dẫn, cho rằng Trung Quốc "đang bị bao vây về mặt địa lý. Chuỗi đảo thứ nhất, gồm các quần đảo ngoài ngơi, ở bờ biển phía đông của nước này, chủ yếu gồm các đối tác của Mỹ : Nhật Bản Philippines, Đài Loan, và Bắc Kinh muốn thoát khỏi gọng kìm này".

Nếu Trung Quốc tiếp quản Đài Loan, "Nhật Bản cũng sẽ không còn vùng đệm nào nữa, và sẽ phải đối mặt với áp lực trực tiếp từ hải quân Trung Quốc", theo nhận định của Yuki Tatsumi, giám đốc tại Viện an ninh Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, có trụ sở tại Mỹ, được Wall Street Journal trích dẫn.

Hai nước cũng có tranh chấp chủ quyền tại quần đảo Senkaku, mà Bắc Kinh gọi là đảo Điếu Ngư. Trung Quốc thường xuyên điều tàu tuần tra vào vùng biển xung quanh quần đảo này để khẳng định chủ quyền, gây căng thẳng với Tokyo.

Nếu xảy ra xung đột, Đài Loan không chỉ cần Mỹ, đồng minh chính hỗ trợ phòng thủ của nước này, tham gia vào cuộc chiến. Câu hỏi liệu Mỹ có can thiệp trực tiếp vào cuộc xung đột này hay không vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng. Theo Wall Street Journal, Washington duy trì chính sách "mơ hồ về chiến lược" khiến Trung Quốc phải phỏng đoán.

Nhật Bản - "sân sau" của Mỹ để ứng cứu Đài Loan

Nếu Washington quyết định dùng quân sự để bảo vệ Đài Loan, các quyết định được Tokyo sẽ định hình sự can thiệp của Mỹ. Nhiều căn cứ chiến lược của Mỹ được đặt ở Nhật Bản, như căn cứ không quân Kadena, căn cứ Hải quân ở Yokosuka, nơi đặt trụ sở của Hạm đội 7 và một tàu sân bay. Eric Heginbotham, một nhà khoa học nghiên cứu chính tại chương trình nghiên cứu an ninh của Viện Công nghệ Massachusetts, đồng tác giả của Báo cáo năm 2023 về nguy cơ chiến tranh Đài Loan, mô tả Nhật Bản là "trụ cột" và Mỹ phải có khả năng sử dụng các căn cứ này cho các hoạt động chiến đấu.

Đảo Okinawa của Nhật Bản được bao phủ bởi các cơ sở quân sự và khu huấn luyện. Căn cứ không quân Kadena ở trên đảo này được trang bị nhiều chiến đấu cơ phản lực, có khả năng đánh chìm tàu Trung Quốc ở eo biển Đài Loan, chống lại chiến đấu cơ của Trung Quốc trên không. Đảo này cũng là căn cứ của một đơn vị thủy quân lục chiến, có trang bị tên lửa, có khả năng thực hiện các cuộc chiến từ đảo này sang đảo khác.

Tuy nhiên, vị trí địa lý gần Trung Quốc khiến đảo Okinawa dễ bị tấn công. Để gây khó khăn hơn cho Trung Quốc trong việc nhắm mục tiêu, trong một cuộc xung đột, Không Quân Hoa Kỳ có thể tìm cách phân tán máy bay của mình không chỉ đến các căn cứ khác nhau của Mỹ, mà còn đến các khu vực khác: các cơ sở quân sự của Nhật Bản, các sân bay dân sự hoặc lưỡng dụng ở Nhật Bản, và các địa điểm khác trong khu vực. Điều đó có nghĩa là các hoạt động không quân của Hoa Kỳ có thể mở rộng cho sự tham gia của Nhật Bản, nếu Tokyo đồng ý.

Sự hỗ trợ của Nhật Bản sẽ đặc biệt quan trọng đối với các chiến đấu cơ, có tầm bay hạn chế và tiêu hao nhiều nhiên liệu. Từ các phi đạo ở Nhật Bản, phi công có thể đến Đài Loan và quay trở lại nhanh chóng, giúp họ có nhiều thời gian hơn trong chiến đấu, thay vì mất thời gian di chuyển.

Nếu không có Nhật Bản, Mỹ sẽ phụ thuộc rất nhiều vào Guam, một lãnh thổ của Mỹ ở Tây Thái Bình Dương, cách Đài Loan khoảng 1.500 hải lý. Máy bay ném bom, có khả năng bay đường dài, có thể sử dụng Guam, nhưng việc duy trì hoạt động sẽ khó khăn hơn nhiều, ngay cả khi được tiếp nhiên liệu trên không. Tàu sân bay cũng có thể là một lựa chọn, nhưng những tàu chiến này rất lớn, đắt đỏ và là mục tiêu dễ bị tấn công. Mỹ cũng khó có thể đưa quá nhiều tàu loại này ra trận trong giai đoạn đầu của một cuộc xung đột.

Trong khi đó, các căn cứ hải quân trên đất Nhật Bản sẽ giúp tái trang bị cho tàu chiến. Tàu càng phải đi xa để lấy tên lửa mới thì càng ít tham gia chiến đấu.

Nhật Bản cũng có thể bị cuốn vào cuộc xung đột do các quyết định thời chiến của Trung Quốc. Nếu tính toán rằng Mỹ có khả năng tham gia vào cuộc xung đột, Bắc Kinh có thể sẽ chủ động làm giảm bớt mối đe dọa đó bằng cách phóng các loạt tên lửa vào các căn cứ của Mỹ ở Nhật Bản, và có thể cả các mục tiêu của Nhật Bản nữa. Trung Quốc hiện sở hữu hàng trăm tên lửa tầm ngắn, tầm trung và tầm xa.

Vào năm 2025, lần đầu tiên Mỹ đưa hệ thống Typhon đến căn cứ ở Nhật Bản, đặt ở phía nam, từ đó có thể tấn công các mục tiêu trên đất liền ở Trung Quốc, nhưng hệ thống này sau đó đã bị dời khỏi nước này. Hệ thống tên lửa chống hạm Nmesis đời mới được Thủy quân lục chiến Mỹ sử dụng cũng đã được đưa đến Okinawa để tham gia tập trận.

Chi Phương