Trung Quốc có thể phát triển cơ sở ở Lào ra sao ?

Các hình ảnh vệ tinh mới nhất về cơ sở Ban Keun mà Reuters tiếp cận hiện cho thấy một đường băng dài khoảng 2.000 mét, một đường lăn đi kèm, hàng chục ngàn mét vuông sân đỗ máy bay cùng một tháp kiểm soát không lưu. Phần lớn hạ tầng hỗ trợ đã được hoàn thiện.

Sân bay này được xây dựng trên nền của một sân bay dã chiến mang tên Lima Site 44, một mắt xích trong mạng lưới đường băng từng được quân đội Mỹ và Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) sử dụng trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, khi Washington bí mật hậu thuẫn lực lượng nổi dậy người Hmong chống cộng sản.

Tuy nhiên, các hình ảnh vệ tinh cho thấy sân bay mới có quy mô lớn hơn rất nhiều so với đường băng đất đỏ hẹp được xây dựng từ thời chiến tranh.

Vị trí của Ban Keun cũng được đánh giá là thuận tiện về mặt giao thông khi nằm gần hành lang đường sắt Trung Quốc-Lào, tạo điều kiện cho việc vận chuyển nhân lực, trang thiết bị và vật tư từ Trung Quốc sang Lào một cách dễ dàng hơn.

Ở thủ đô Viêng Chăn, địa điểm này được giới phân tích đánh giá là thuận tiện cho công tác đào tạo, đồng thời giúp chính phủ Lào quản lý và điều phối hoạt động của cơ sở.

Khu vực xung quanh có địa hình tương đối bằng phẳng, trái ngược với phần lớn lãnh thổ đồi núi của Lào, phù hợp hơn cho việc xây dựng sân bay và triển khai các chương trình huấn luyện bay.

Một số thành phố quan trọng tại Đông Nam Á lục địa nằm trong phạm vi khoảng 500-700 km từ Ban Keun, chẳng hạn như Hà Nội hay Bangkok. Ngay cả những địa điểm xa hơn cũng chỉ cách cơ sở này hơn 1.000 km một chút.

"Hiện nay, sẽ phù hợp hơn khi xem cơ sở này là một trung tâm huấn luyện. Tuy nhiên, đây cũng thường là một vỏ bọc khởi đầu thuận tiện, báo hiệu rằng cơ sở đó trong tương lai có thể đảm nhiệm nhiều chức năng hơn chứ không chỉ thuần đào tạo", Tiến sĩ Collin Koh, chuyên gia an ninh thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore), nhận định với BBC News Tiếng Việt.

Các nhà bình luận quân sự Trung Quốc, khi chia sẻ nhận định với dự án nghiên cứu China-Global South Project (CGSP), cũng cho rằng tiềm năng của cơ sở này vượt xa việc huấn luyện phi công.

CGSP dẫn lời blog bình luận quân sự nổi tiếng Trung Quốc Quân Vũ Thứ Vị Diện (Junwu Ciweimian) cho rằng việc hình thành cơ sở này đã "dọn đường" để các trang bị tương lai của Không quân Lào chuyển sang hoàn toàn do Trung Quốc sản xuất.

Thông báo trên trang web của Bộ Quốc phòng Trung Quốc cho biết cơ sở này do hai bên cùng duy trì và vận hành, nhằm hỗ trợ Lào tăng cường công tác đào tạo phi công không quân, khẳng định "không nhằm vào bất kỳ bên thứ ba nào".

Tuy nhiên, thông báo không cung cấp thêm thông tin liên quan đến số lượng quân nhân và khí tài tại cơ sở này.

Theo Tiến sĩ Collin Koh, cơ sở ở Ban Keun có thể đóng vai trò như một căn cứ hậu cần cho Không quân Trung Quốc, đúng với các chức năng hỗ trợ công khai đã được nêu. Ngoài ra, đây có thể được sử dụng như một điểm dừng chân thuận tiện khi các lực lượng Trung Quốc di chuyển tới Thái Lan để tham gia các cuộc tập trận.

Rõ ràng cơ sở này đánh dấu sự khởi đầu của một hiện diện quân sự dài hạn của Trung Quốc tại Đông Nam Á, ông Koh nhấn mạnh, đặc biệt khi đặt trong bối cảnh các thỏa thuận đã tồn tại từ trước, chẳng hạn thỏa thuận cho phép Hải quân Trung Quốc được tiếp cận căn cứ hải quân Ream của Campuchia.

Có chung quan điểm, Tiến sĩ Arvid Bell, giám đốc điều hành công ty dự báo địa chính trị Anadyr Horizon (Mỹ), nói với BBC rằng hiện vẫn còn quá sớm để đưa ra kết luận và tầm quan trọng lâu dài của Ban Keun sẽ phụ thuộc vào cách cơ sở này được phát triển và cách Trung Quốc sử dụng nó trong những năm tới.

Ông Bell lưu ý rằng Ban Keun không phải là yếu tố khiến năng lực quân sự của Trung Quốc đột nhiên tăng vọt, nhưng đã mở ra cho Bắc Kinh một phạm vi lựa chọn chiến lược rộng lớn hơn nhiều trong những năm tới.

"Cơ sở này cũng có thể mang lại cho Trung Quốc những lợi ích chiến lược đáng kể, bao gồm khả năng tiếp cận thường xuyên, các mối liên kết thể chế sâu rộng hơn với quân đội Lào, cũng như một hạ tầng có thể được mở rộng trong tương lai".

Quân Vũ Thứ Vị Diện cũng đồng tình, khẳng định việc xây dựng một căn cứ hỗ trợ tại Ban Keun sẽ hữu ích cho Trung Quốc trong việc "gây ảnh hưởng lên bán đảo Đông Dương trong tương lai".

Việt Nam 'có lý do chính đáng để lo ngại'

Việt Nam hoàn toàn "có lý do chính đáng để lo ngại"  về cơ sở Ban Keun, trong bối cảnh vốn đã có sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc tại Campuchia và Biển Đông giúp Bắc Kinh đang gia tăng ảnh hưởng đối với các tuyến tiếp cận chiến lược quanh Việt Nam, theo giới quan sát.

"Tôi cho rằng Việt Nam đã và đang theo dõi rất sát những diễn biến này, từ căn cứ hải quân Ream và dự án kênh đào Phù Nam Techo ở Campuchia, đến việc Trung Quốc tăng cường hiện diện quân sự quy mô lớn trên Biển Đông, và giờ là Ban Keun ở Lào", Tiến sĩ Collin Koh từ Singapore nói với BBC.

Tuy nhận định Ban Keun sẽ là một sự bổ sung có giá trị đối với Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) nếu đóng vai trò là một căn cứ hỗ trợ trinh sát, giám sát và thu thập tình báo cùng hậu cần, ông Koh cũng cho rằng lợi thế cơ sở này mang lại cũng có những hạn chế.

"Để Ban Keun thực sự tạo ra ảnh hưởng chiến lược đối với Biển Đông, quân đội Trung Quốc sẽ phải có quyền tiếp cận và bay qua không phận của các quốc gia Đông Nam Á nằm giữa Lào và Biển Đông".

Thái Lan có thể sẽ không sẵn sàng hợp tác như nhiều người hình dung, bởi còn phải cân nhắc nghĩa vụ trong liên minh với Mỹ.

Việt Nam gần như chắc chắn sẽ không cấp quyền tiếp cận hay cho phép máy bay quân sự Trung Quốc bay qua không phận của mình, đặc biệt trong trường hợp Việt Nam là một bên tham gia xung đột.

Trong một cuộc xung đột lớn, Lào thậm chí có nguy cơ bị cuốn vào chiến tranh nếu Trung Quốc dự định sử dụng Ban Keun cho các nhiệm vụ thời chiến.

Tiến sĩ Koh đánh giá Viêng Chăn có nhận thức rất rõ bài học lịch sử xương máu của chính mình trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi Lào từng trở thành một mặt trận ủy nhiệm cho các cuộc đối đầu giữa các cường quốc.

"Ban Keun nhiều khả năng mang ý nghĩa chính trị và biểu tượng hơn là có tầm quan trọng lớn về mặt tác chiến đối với Trung Quốc", ông Koh kết luận.

Lào có quan hệ lịch sử và quốc phòng rất sâu sắc với Việt Nam, đồng thời ngày càng gắn kết chặt chẽ hơn với Trung Quốc về mặt kinh tế.

"Hai mối quan hệ này hoàn toàn có thể cùng tồn tại song song", ông Bell nói với BBC.

Vấn đề cần theo dõi, theo ông, là liệu sự can dự ngày càng lớn của Trung Quốc trong lĩnh vực quân sự có làm thay đổi tương quan ảnh hưởng giữa các bên hay không, đặc biệt trong lĩnh vực an ninh, nơi Việt Nam từ lâu vẫn giữ một vai trò quan trọng khác thường.

Trong khi đó, Euan Graham, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Chính sách Chiến lược Úc (ASPI), nói với truyền hình DW của Đức rằng Việt Nam từ lâu coi Lào và Campuchia là những vùng đệm chiến lược quan trọng ở sườn phía tây của mình. Trong nhiều thập kỷ, Hà Nội đã nỗ lực duy trì ảnh hưởng đáng kể về chính trị và quân sự tại cả hai quốc gia này.

Với Ban Keun, ông Graham bình luận, Hà Nội đang phải đối mặt với một khả năng đáng báo động : bị Trung Quốc bao vây về mặt chiến lược.

"Căn cứ không quân mới tại Lào chắc chắn sẽ khiến công tác hoạch định và triển khai kế hoạch phòng thủ của Việt Nam trở nên phức tạp hơn".

Trong khảo sát năm 2026 của ISEAS, người Việt Nam ghi nhận mức độ lo ngại cao nhất khu vực Đông Nam Á về sự gia tăng ảnh hưởng chính trị và chiến lược của Trung Quốc, với tỷ lệ lên tới 88,7%.

Cơ sở quân sự ở Lào : Điều đáng để Việt Nam lo ngại ?

Điều gì nên được chú ý tại Ban Keun ?

"Xét theo cách thức hành động lâu nay của Bắc Kinh, quá trình này [phát triển thành căn cứ quân sự] nhiều khả năng sẽ diễn ra từng bước và kéo dài theo thời gian. Do đó, trừ khi xuất hiện một sự kiện bất ngờ mang tính 'thiên nga đen' (tức sự kiện ít khi xảy ra nhưng có tác động rất lớn), chúng ta có lẽ sẽ không chứng kiến cơ sở hiện nay đột ngột được nâng cấp thành một căn cứ quân sự hoàn chỉnh", Tiến sĩ Collin Koh nhận định.

Tuy nhiên, nếu đặt Ban Keun trong tổng thể các hoạt động hợp tác quân sự mà Trung Quốc đã triển khai với Lào, ông Koh nói có thể dự báo rằng cơ sở trước hết sẽ trở thành địa điểm tập kết và tổ chức các cuộc huấn luyện, diễn tập song phương giữa hai nước.

Điều này sẽ mở đường cho quá trình bình thường hóa sự hiện diện quân sự của Trung Quốc tại Ban Keun theo cách ít gây lo ngại cho các nước trong khu vực.

Sau đó, có thể xuất hiện sự gia tăng dần dần hiện diện của Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAAF) tại đây.

Kịch bản này càng có khả năng xảy ra nếu Không quân Lào (LAF) tiếp tục mua sắm các khí tài hiện đại hơn từ Trung Quốc nhằm thay thế phần lớn đội máy bay đã cũ kỹ hiện nay. Khi đó, phạm vi và mức độ hợp tác huấn luyện giữa PLAAF và LAF có thể được mở rộng, kéo theo việc triển khai những loại máy bay và trang bị tiên tiến hơn của Trung Quốc tới Ban Keun.

Ông Koh cũng dẫn Ream làm ví dụ.

Trong những năm qua, Bắc Kinh đã điều hai tàu hộ tống Type-056 của Hải quân PLA tới Ream để huấn luyện lực lượng Campuchia, chuẩn bị cho việc nước này tiếp nhận các tàu chiến mới do Trung Quốc đóng thuộc cùng chủng loại.

Mô hình đó có thể trở thành "bản thiết kế" để PLAAF duy trì một sự hiện diện bán thường trực tại Ban Keun dưới danh nghĩa hoạt động huấn luyện.

Tiến sĩ Arvid Bell từ Anadyr Horizon của Mỹ nhận định rằng việc luân phiên triển khai binh sĩ PLA, tăng tần suất các chuyến bay vận tải quân sự hay mở rộng kho nhiên liệu, nếu có, sẽ là những chỉ dấu cho thấy Bắc Kinh có thể đang hướng tới thiết lập hiện diện hậu cần lâu dài tại Ban Keun.

Các thỏa thuận được công bố có cho thấy Trung Quốc được trao những quyền gì trong việc sử dụng cơ sở này hay không cũng đáng chú ý không kém.

Còn việc xây dựng các hầm trú máy bay kiên cố hoặc thường xuyên triển khai chiến đấu cơ, drone và máy bay trinh sát Trung Quốc, nếu có, sẽ là dấu hiệu cho thấy cơ sở này đang dần chuyển từ chức năng huấn luyện sang vai trò một căn cứ quân sự tác chiến.

"Nếu một quốc gia Đông Nam Á khác cũng áp dụng mô hình 'trung tâm hỗ trợ và huấn luyện chung' tương tự, điều đó sẽ củng cố nhận định rằng Trung Quốc đang xây dựng một mạng lưới hiện diện quân sự rộng hơn trong khu vực".

Theo ông Bell, nếu những dấu hiệu tương tự xuất hiện ở các địa điểm khác trong khu vực, đó sẽ là bằng chứng thuyết phục hơn cho thấy Ban Keun nằm trong một chiến lược rộng lớn hơn của Bắc Kinh nhằm xây dựng mạng lưới hiện diện quân sự, chứ không đơn thuần là một dự án hợp tác song phương riêng lẻ.

Ông cũng lưu ý cần thận trọng và không nên gán cho Ban Keun những năng lực mà trên thực tế chưa được ghi nhận. Giá trị chiến lược của cơ sở này có thể không nằm ở những gì Trung Quốc có thể làm ngay lúc này, mà ở việc giúp Bắc Kinh giảm bớt chi phí và thời gian cần thiết để mở rộng hiện diện hoặc triển khai năng lực lớn hơn trong tương lai.

Việc căn cứ nằm gần thủ đô Viêng Chăn và sát biên giới Thái Lan khiến vị trí này mang ý nghĩa chiến lược nhất định.

"Tuy nhiên, bất kỳ khả năng mở rộng sức mạnh quân sự nào từ Ban Keun cũng cần được đánh giá trong tương quan với những gì Trung Quốc vốn đã có thể thực hiện từ tỉnh Vân Nam".

Sự phụ thuộc vào Bắc Kinh