Vào lúc chính quyền Trump gia tăng kiểm soát các mối quan hệ đối tác thương mại, chủ trương một mối quan hệ "có qua có lại" và đặt ra các yêu cầu về sản xuất nội địa, Việt Nam đang hứng chịu một áp lực ngày càng lớn từ Washington, yêu cầu Hà Nội cung cấp các bằng chứng cho thấy các nhà xưởng ở Việt Nam không là bình phong cho việc trốn thuế và buôn lậu hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc.

Các container được xếp lên tàu chở hàng tại cảng Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam, ngày 03/05/2020. AP - Hau Dinh

Quan hệ giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đang bước vào một giai đoạn mới : Hai nước tăng cường các mối quan hệ đối tác trong nhiều lĩnh vực từ chất bán dẫn, khoáng sản cho đến an nình khu vực Ấn Độ - Thái Bình Dương. Nhưng thặng dư thương mại của Việt Nam đối với Hoa Kỳ (khoảng 123,5 tỷ đô la trong năm 2025), đang trở thành điểm gây căng thẳng giữa hai nước.

Đối với Hoa Kỳ, Việt Nam không đơn giản chỉ là một đối tác thương mại, mà còn là một thành phần quan trọng trong nỗ lực rộng lớn hơn được triển khai nhằm đa dạng hóa các chuỗi cung ứng, giảm bớt sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc, đồng thời tăng cường khả năng phục hồi kinh tế trên khắp Đông Nam Á.

Điều này giải thích phần nào cho việc nhiều tập đoàn lớn trên thế giới như Apple, Samsung Electronics, Intel và Foxconn, mở rộng sản xuất tại Việt Nam để phòng ngừa rủi ro địa chính trị cũng như sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc. 

Tuy nhiên, thành công này còn đi kèm với sự giám sát. Washington càng ngày càng tỏ ra lo lắng về nguy cơ một số sản phẩm chế tạo tại Trung Quốc, đặc biệt là các tấm pin năng lượng mặt trời, thép và nhiều sản phẩm bằng gỗ, được vận chuyển qua Việt Nam để dán nhãn nhằm tránh các mức thuế quan của Mỹ.

Theo trang Asia Times, trước những áp lực này, chính quyền Hà Nội đã có những phản ứng nhanh chóng, và chọn một cách tiếp cận mềm dẻo. Thay vì đối đầu, Hà Nội cho áp dụng chiến lược đối thoại, cải cách các quy định như siết chặt các quy định về xuất xứ, tăng cường kiểm tra hải quan, cải thiện quy trình chứng nhận hàng xuất khẩu và đưa ra các nhượng bộ có chọn lọc.

Đối với Việt Nam, việc duy trì quyền tiếp cận thị trường Mỹ, một trong số các thị trường xuất khẩu chính, là thiết yếu, giúp duy trì mức tăng trưởng. Đồng thời Hà Nội cũng cho cải thiện môi trường đầu tư : Đơn giản hóa thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch và cải thiện quản lý nhà nước. Những cải cách này không chỉ để làm hài lòng Mỹ mà còn nhằm thu hút đầu tư chất lượng cao, hướng tới chuyển đổi từ trung tâm sản xuất chi phí thấp sang nền kinh tế có giá trị cao, bao gồm nhiều ngành công nghệ mũi nhọn.

Tuy nhiên, hệ thống kinh tế Việt Nam cho thấy có những bất cập. Việc quản lý và thực thi cải cách luôn có sự lệch pha giữa chính quyền trung ương và địa phương. Các quy định chồng chéo, thực thi thiếu nhất quá, và thủ tục rườm rà gây khó khăn cho nhiều các nhà đầu tư nước ngoài. Song song đó là còn có những sức ép khác từ Mỹ trong vấn đề bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ khi đưa Việt Nam vào trong danh sách cần theo dõi.

Theo ông James Borton, nhà nghiên cứu tại Viện Chính sách Đối ngoại, đại học Johns Hopkins, những áp lực này đang đặt cho Việt Nam trước một thách thức to lớn : Làm thế nào cân bằng giữa việc hưởng lợi dòng dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc và tránh bị xem là "cửa sau" cho hàng hóa Trung Quốc vào thị trường Mỹ ? Việt Nam đang chứng minh là một đối tác đáng tin cậy thông qua cải cách và hợp tác. Nhưng liệu những bước đi này của Hà Nội có đủ làm hài lòng Washington hay chưa vẫn là câu hỏi để ngỏ !

Minh Anh