Một góc Hà Nội nhìn từ trên cao. Ảnh : Tuấn Huy 

Theo tôi lập luận này không chỉ không thuyết phục mà còn "nguy hiểm". Nếu phát triển GDP "dễ" như vậy thì Ấn Độ, Thái Lan, Mã Lai, Indonesia… đã vượt lên bằng Nhật, Hàn, Đài Loan… từ lâu.

Không thuyết phục vì lỗi ngụy biện so sánh những cái không thể so sánh được.

Sự việc giống nhau ở "kết quả bề nổi" (xây hạ tầng) nhưng khác biệt ở chỗ Việt Nam không có "bộ máy vận hành cốt lõi" đã từng giúp Trung Quốc bứt phá.

Việt Nam và Trung Quốc có 5 khác biệt cốt lõi

Thứ nhứt là nguồn tiền

Trung Quốc có nguồn tiền "tự có" nhờ tỉ lệ tiết kiệm nội địa cực cao). Trong giai đoạn tăng trưởng hai số (1990-2010), tỉ lệ tiết kiệm nội địa của Trung Quốc đạt từ 45% đến 50% GDP. Nhờ lượng tiền gởi khổng lồ của người dân trong hệ thống ngân hàng quốc doanh, Trung Quốc có thể tự tài trợ cho các đại dự án bằng đồng Nhân dân tệ (RMB) mà không sợ khủng hoảng cán cân thanh toán hay phụ thuộc nợ nước ngoài.

Việt Nam có nguồn tiền "tự có" thấp hơn rất nhiều so với Trung Quốc. Tỉ lệ tiết kiệm nội địa của Việt Nam chỉ khoảng 30% GDP. Nhu cầu vốn đầu tư 1.500 tỉ đô la vượt quá nhiều lần so với khả năng tích lũy trong nước. Để mua công nghệ, thiết bị đường sắt tốc độ cao hay điện hạt nhân, Việt Nam bắt buộc phải dùng ngoại tệ (USD). Với dự trữ ngoại hối chỉ quanh quẩn 80 tỉ đô la (khoảng 8 tuần nhập khẩu), việc ào ạt nhập khẩu vật tư máy móc cho hạ tầng sẽ lập tức kích hoạt khủng hoảng tỉ giá và áp lực nợ công bằng ngoại tệ.

Thứ hai là chuỗi cung ứng

Trung Quốc là "công xưởng thế giới" với chuỗi cung ứng hoàn chỉnh từ A đến Z. Khi xây đường sắt cao tốc hay metro, hơn 90% linh kiện, vật liệu, thép, bê tông, đầu máy, phần mềm do các doanh nghiệp nội địa tự sản xuất. Tiền đầu tư công chảy vào các nhà thầu Trung Quốc, tạo công ăn việc làm cho công nhân Trung Quốc và như thế vòng quay luân chuyển trong nền kinh tế.

Việt Nam hoàn toàn chưa có nền công nghiệp phụ trợ (nếu có thì rất yếu). Ngành thép chất lượng cao, đầu máy toa xe, vi mạch, công nghệ lõi… đều phải nhập khẩu. Nếu rót hàng trăm tỉ đô la làm hạ tầng, phần lớn dòng tiền này sẽ chảy ra nước ngoài để trả cho nhà thầu ngoại và nhà cung cấp thiết bị ngoại. Hệ quả hiển nhiên là hiệu ứng lan tỏa trong nội địa rất thấp, không giúp tăng tốc GDP.

Thứ ba là năng lực làm chủ kỹ thuật và nhân lực

Trung Quốc, trước khi bắt tay vào các siêu dự án, đất nước này đã chuẩn bị một lực lượng kỹ sư, nhà khoa học và công nhân kỹ thuật đông đảo thông qua chính sách ép buộc chuyển giao công nghệ ("thị trường đổi lấy công nghệ"). Họ nhanh chóng làm chủ và tự nhân bản công nghệ (như tàu CRH chuyển hóa từ Shinkansen/Siemens sang Fuxing).

Việt Nam, như đã viết hôm trước, 70% lao động chưa qua đào tạo, 1,6 triệu thanh niên "không đi học, không có việc làm và cũng không tham gia bất kỳ chương trình đào tạo nghề nào" (theo GSO). Trong khi các dự án lớn vẫn phải phụ thuộc vào chuyên gia và lao động nhập khẩu. Không có lực lượng kỹ sư nội địa làm chủ, chi phí vận hành, bảo trì các tuyến metro và đường sắt tốc độ cao trong tương lai sẽ trở thành gánh nặng tài chánh thường trực.

Thứ tư là qui mô thị trường

Trung Quốc với 1,4 tỉ dân và hàng chục đại đô thị từ 10 đến 30 triệu dân, việc xây dựng hạ tầng kết nối tạo ra hiệu ứng kinh tế qui mô tức thì. Lưu lượng hàng hóa, hành khách cực lớn giúp nhiều tuyến huyết mạch nhanh chóng hòa vốn vận hành.

Việt Nam với dân số 100 triệu, tập trung chủ yếu ở hai đầu Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, dọc miền Trung mật độ thưa hơn nhiều. Nếu không tính toán kỹ, suất đầu tư đường sắt cao tốc (68 tỉ đô la, chưa tính đội giá) có nguy cơ bù lỗ vận hành vài thập niên, thậm chí vài thế hệ.

Thứ năm là bài học hiện tại của chính Trung Quốc

Trung Quốc hiện nay không thể duy trì tăng trưởng hai số (đã hạ xuống quanh mức 4-5%) chính vì mô hình dựa vào hạ tầng và bất động sản đã chạm trần : 1/ Việc xây dựng quá mức đã dẫn đến hàng loạt "thành phố ma", hệ thống tàu cao tốc nối về các huyện nghèo lỗ hàng chục tỉ đô la mỗi năm. 2/ Nợ của các công ty tài chánh chính quyền địa phương (LGFV) và nợ bất động sản phình to và trở thành rủi ro hệ thống đe dọa nền kinh tế Trung Quốc hiện nay.

Nếu Việt Nam quyết chí rập khuôn mô hình Trung Quốc (dùng đầu tư công quy mô cực lớn - khoảng 500 tỉ đô la vốn nhà nước và 1.000 tỉ đô la vốn xã hội - giai đoạn 2026-2030) để cưỡng ép tăng trưởng GDP hai số mà không có các điều kiện nền tảng tương ứng, chắc chắn nền kinh tế Việt Nam không đạt được kỳ tích mà Trung Quốc đã thực hiện. Thay vào đó là một chuỗi tai họa giáng xuống toàn bộ hệ thống kinh tế vĩ mô.

Ta có thể hình dung một kịch bản như sau :

Thứ nhứt là khủng hoảng cán cân thanh toán và bẫy tỉ giá

Các siêu dự án (đường sắt tốc độ cao 68 tỉ đô la, điện hạt nhân trên 20 tỉ, thiết bị metro (chưa tính được)... đòi hỏi nhập khẩu tư liệu sản xuất và công nghệ cao bằng đô la hoặc Euro. Dòng tiền giải ngân bằng tiền đồng (VND) sẽ lập tức chuyển hóa thành nhu cầu mua USD để thanh toán cho nhà thầu ngoại. Hệ quả là trước tiên là "xuất huyết ngoại tệ" ở mức trầm trọng. Kế đến là khô kiệt nguồn "dự trữ ngoại hối". Dự trữ ngoại hối Việt Nam hiện ở mức 80 tỉ đô (khoảng 8 tuần nhập khẩu, vốn đã dưới ngưỡng an toàn 12 tuần của IMF). Khi áp lực nhập khẩu tăng vọt, Ngân hàng Nhà nước sẽ không đủ "đạn dược" để can thiệp thị trường ngoại hối. Kế đến nữa là đồng nội tệ mất giá, mà khi VND mất giá thì hàng hóa nhập khẩu đắt đỏ hơn, chi phí dự án đội vốn chóng mặt, nghĩa vụ trả nợ nước ngoài tăng vọt theo cấp số nhân. Tức là Việt Nam có nguy cơ "phá sản".

Thứ hai là lạm phát đình đốn và khu vực tư nhân ngôp thở vì thiếu vốn

Để có 1.500 tỉ đô la (bao gồm vốn xã hội 1.000 tỉ) trong khi thu ngân sách chỉ khoảng 100 tỉ mỗi năm, Nhà nước buộc phải in tiền hoặc nới lỏng tiền tệ cưỡng bức. Lượng tiền (M2) tăng đột biến đổ vào các công trình xây dựng (vốn có chu kỳ sinh lời rất dài, từ 10 đến 20 năm) sẽ khiến lượng tiền lưu thông vượt xa lượng hàng hóa tiêu dùng hiện hữu. Hệ quả là lạm phát sẽ tăng cao (hai số), sức mua của người dân yếu kém khiến đời sống xã hội bị suy giảm.

Để có 500 tỉ đô la (và 1.000 tỉ đô vốn xã hội), chính phủ phải gia tăng phát hành trái phiếu với lãi suất hấp dẫn để gom vốn cho siêu dự án. Toàn bộ dòng vốn nhàn rỗi trong xã hội sẽ chảy vào đầu tư công, khiến các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ (SMEs) không thể mượn tiền nhà băng, hoặc phải vay với lãi suất cắt cổ. Hệ quả là sản xuất tư nhân bị bóp nghẹt cũng như việc sáng tạo và đổi mới sẽ bị tiêu tan.

Thứ ba là nợ nần đè nặng lên hệ thống ngân hàng

Việt Nam chưa có thị trường tài chánh "hấp dẫn" như các nước phát triển, cũng không có các công ty tài chánh địa phương "cứng cựa", có thể chịu đòn bẩy ngầm hàng chục ngàn tỉ đô la như Trung Quốc. Thử tưởng tượng Ngân hàng thương mại huy động vốn ngắn hạn (6 đến 12 tháng) nhưng lại bị ép cho vay hoặc bảo lãnh các dự án hạ tầng thu hồi vốn sau 20 đến 30 năm. Dĩ nhiên nợ xấu phình to và ngân hàng có thể bị phá sản vì cạn kiệt thanh khoảng. Thử tưởng tượng, khi dự án chậm tiến độ, phát sinh chi phí hoặc khai thác không đạt công suất dự kiến (mà chuyện này xảy ra rất phổ biến ở các tuyến metro hay hạ tầng giao thông), các khoản vay này sẽ trở thành nợ xấu nhóm cao. Hệ thống ngân hàng - vốn đang chật vật xử lý khối tài sản thế chấp bất động sản tồn đọng - sẽ đứng trước nguy cơ khủng hoảng thanh khoản hệ thống.

Thứ tư là gánh nặng bảo trì

Khác với Trung Quốc có 1,4 tỷ dân với mạng lưới hàng chục siêu đô thị làm bệ đỡ cho lưu lượng hành khách và hàng hóa. Trường hợp VN, những tuyến đường sắt tốc độ cao hay cụm cảng/sân bay nếu làm quá dày đặc sẽ không đủ lượng khách/hàng hóa để bù chi phí vận hành thường niên. Hệ quả, thay vì tạo ra nguồn thu để tái đầu tư, ngân sách nhà nước sau năm 2030 sẽ phải gánh thêm khoản chi khổng lồ hàng năm chỉ để bù lỗ vận hành và bảo trì máy móc, công nghệ nhập khẩu.

Thứ năm là con người và hệ thống an sinh xã hội bị bỏ rơi

Khi toàn bộ nguồn lực quốc gia (ngân sách, nguồn vay, sự chú ý của bộ máy quản trị) bị dồn vào các khối bê tông và đường rầy thì ngân sách cho y tế, giáo dục, đào tạo nghề bị thu hẹp. 1,6 triệu thanh niên "3 không" và 70% lao động chưa qua đào tạo tiếp tục bị bỏ rơi vì thiếu các chương trình an sinh, đào tạo chuyển đổi nghề thực chất. Một nhóm nhỏ các nhà thầu lớn, doanh nghiệp bất động sản bám theo hạ tầng sẽ hưởng lợi cực lớn từ dòng tiền đầu tư công, trong khi đại bộ phận người lao động phổ thông phải chịu đựng lạm phát, giá sinh hoạt tăng cao và nguy cơ mất việc làm khi các ngành thâm dụng lao động bị suy giảm sức cạnh tranh.

Kết luận

Theo tôi việc phát triển GDP quốc gia không giống như việc "chạy đua xe F1". Không phải ngồi lên xe rồi gài số đạp hết ga là thắng giải.

Thủ tướng Lê Minh Hưng hiện tại ngồi ghế tài xế với ông Tô Lâm là chủ hãng Formule1 VN.

Ông Hưng đã từng chứng minh khả năng ở ngành tài chánh. Nếu tôi là nhà phát giải Nobel thì tôi đã phát giải Nobel kinh tế cho Lê Minh Hưng, thời kỳ ông làm thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Đào tạo ra những "nhân tài" tầm Trương Mỹ Lan thì ông Hưng phải nói tài năng là "vô địch thiên hạ", xứng đáng nhận giải Nobel. Có điều xây dựng một quốc gia không đơn giản là lái xe F1 hay đào tạo những nhân tài tầm Trương Mỹ Lan. Sai một bước là cả nước "đi đong".

Trương Nhân Tuấn

Nguồn : Facebook.nhantuan.truong, 12/10/2026