Việt Nam không thể xây một bức tường - nhưng mọi người vẫn muốn rời đi.

Đông Đức sụp đổ vào năm 1989 nhưng những tư duy và cách hành xử cũ vẫn còn tồn tại ở Việt Nam.

Bộ Công an đã phình to thành một thể chế mang nhiều nét giống với Stasi : nghi ngờ mọi thứ, lo sợ bất đồng chính kiến và tin rằng kiểm soát quan trọng hơn năng lực quản trị.

Sự giám sát diễn ra liên tục nhưng không mang tính phô trương. Đó là việc theo dõi mạng xã hội, những sức ép âm thầm lên các gia đình, lực lượng công an cấp phường hoạt động như những văn phòng Stasi địa phương, cùng vô số lời nhắc nhở rằng luôn có ai đó đang theo dõi.

Bộ máy an ninh của Việt Nam không cố gắng giữ người dân ở lại trong nước. Nó lại khiến họ rời đi. Người lao động, sinh viên và các chuyên gia được khuyến khích phân tán ra khắp thế giới, còn nhà nước dường như không quá quan tâm liệu họ có quay trở về hay không.

Nghị quyết 23 cam kết chào đón người Việt ở nước ngoài trở về nhưng phần lớn chỉ mang tính hình thức. Nhà nước an ninh sẽ quyết định ai là người có ích để trở về và ai là người mang theo những tư tưởng không phù hợp.

Điều mà hệ thống này lo sợ không phải là việc người dân di cư mà là sự "lây nhiễm" về tư tưởng. Phản xạ luôn giống nhau : theo dõi, quản lý, kiểm soát và trừng phạt.

Chỉ số đáng chú ý nhất của Việt Nam ngày nay không phải là GDP hay vốn đầu tư nước ngoài.

Đó là khát vọng rời đi âm thầm nhưng dai dẳng - bằng mọi cách, qua mọi con đường, hợp pháp hoặc không.

Một nhà nước không thể dựng lên một bức tường vật lý thì phải dựa vào nỗi sợ hãi, thủ tục hành chính và giám sát để giữ mọi người trong khuôn khổ.

Điều đó có thể đủ hiệu quả đối với nhà nước nhưng lại không mang đến lợi ích cho người dân.

Ngay cả giới lãnh đạo cũng có những biểu hiện giống như những người muốn ra đi. Tô Lâm liên tục có các chuyến công du nước ngoài, thúc đẩy các chuyến thăm và ký kết các quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, như thể việc di chuyển chính là một dạng lớp bảo vệ.

Đó là nghịch lý âm thầm của một nhà nước an ninh: người xây dựng boong-ke lại dành nhiều thời gian ở bên ngoài boong-ke nhất có thể.

Phản xạ cũng giống như mọi người khác: ra ngoài khi có thể, trở về khi cần thiết.

Hệ thống chính trị Việt Nam đã được tái tổ chức xoay quanh Bộ Công an. Tô Lâm không chỉ vươn lên; mà cùng với ông, chính thể chế này cũng vươn lên.

Những cơ chế cân bằng cũ trong nội bộ Đảng đã suy yếu, để lại một trung tâm quyền lực duy nhất: nhà nước an ninh.

Chính sách, kinh tế và ngoại giao giờ đây đều xoay quanh những nỗi lo của hệ thống này.

Kết quả là một quốc gia hành xử ít giống một nền kinh tế đang phát triển và giống một pháo đài phòng thủ hơn.

Đông Đức - tên chính thức là Cộng hòa Dân chủ Đức (GDR) từ năm 1945 đến 1989 - là một nhà nước cộng sản, nơi Đảng kiểm soát mọi lĩnh vực: trường học, công đoàn, truyền thông, nơi làm việc và các tổ dân phố.

Nhà nước này xây dựng một phiên bản lịch sử riêng, tự xem mình là một quốc gia "chống phát xít" anh hùng và yêu cầu sự trung thành công khai ngay cả khi nhiều người không thực sự tin vào điều đó.

Trẻ em học các khẩu hiệu, tham gia các cuộc diễu hành với cờ, và lặp lại câu chuyện chính thức về ai là người tốt, ai là kẻ xấu.

Hệ tư tưởng có thể đã trở nên rỗng tuếch, nhưng bộ máy kiểm soát thì vẫn tồn tại.

Việt Nam thừa hưởng một kiến trúc tương tự : một Đảng, một cách diễn giải lịch sử, một tập hợp những sự thật được chấp nhận và một bộ máy an ninh được xây dựng để bảo vệ chúng.

Đời sống hằng ngày phản ánh logic của một pháo đài như vậy.

Đông Đức không cần sử dụng nỗi kinh hoàng liên tục; điều họ cần là sự kiểm soát có thể dự đoán được trong từng ngày.

Việt Nam đã đi đến một trạng thái tương tự. Người dân làm việc, học tập, xây dựng gia đình và cố gắng không gây chú ý.

Mọi người hiểu rằng hệ thống có những điều không thật nhưng sự áp chế thì có thật.

Công an cấp phường hoạt động giống như các văn phòng Stasi địa phương, âm thầm duy trì sự phục tùng thông qua giấy tờ, những chuyến thăm và những lời nhắc nhở về việc ai đang theo dõi.

Ngay cả sau khi đã chấp hành xong án phạt, một nhà bất đồng chính kiến vẫn chứng kiến con cái mình bị buộc phải gọi ông là "phản động" trong quá trình công an thẩm vấn - không phải vì chúng thực sự tin điều đó mà bởi vì hệ thống yêu cầu một màn trình diễn sự trung thành.

Đó chính là sự bình thường kiểu Đông Đức: cuộc sống thường nhật trong những giới hạn bất thường.

Đông Đức từng dạy trẻ em thể hiện lòng trung thành từ rất lâu trước khi chúng hiểu ý nghĩa của điều đó.

Nhà trường truyền bá khẩu hiệu, tổ chức các buổi lễ vẫy cờ và khuyến khích học sinh báo cáo những "ảnh hưởng của kẻ thù" trong gia đình.

Việt Nam cũng có những phản xạ tương tự.

Trẻ em học lịch sử được phê duyệt, lặp lại những câu nói được chấp nhận và dần hấp thụ bài học âm thầm rằng an toàn đến từ sự tuân thủ.

Khi con cái của một người bất đồng chính kiến bị buộc phải lên án cha mình là "phản động", vấn đề không nằm ở niềm tin.

Vấn đề nằm ở việc dạy chúng cách hệ thống vận hành: trung thành như một màn trình diễn, nỗi sợ như một thói quen.

Đông Đức từng biến thể thao thành công cụ chính trị.

Cộng hòa Dân chủ Đức sử dụng doping cho vận động viên, biến họ thành những biểu tượng quốc gia và dùng chiến thắng thể thao như bằng chứng rằng hệ thống đang vận hành hiệu quả.

Đó vừa là sự đánh lạc hướng, vừa là công cụ tạo tinh thần, vừa là cách sản xuất niềm tự hào trong một đất nước có rất ít điều để ăn mừng.

Việt Nam có một phiên bản nhẹ hơn của phản xạ này.

Những chiến thắng bóng đá trở thành niềm tự hào quốc gia, huy chương SEA Games được xem như bằng chứng của sự tiến bộ, và truyền thông nhà nước gắn các thành công thể thao với ngôn ngữ chính trị.

Công thức cũ vẫn vậy : khi chính trị không thể truyền cảm hứng, thể thao sẽ làm điều đó.

Phiên bản kinh tế của sự bình thường ấy cũng rất quen thuộc.

Đông Đức có chiếc xe Trabant - một chiếc xe được xây dựng nhiều vì niềm tự hào quốc gia hơn là hiệu suất.

Việt Nam có VinFast.

Cả hai đều là sản phẩm của tham vọng chính trị nhiều hơn là một nền văn hóa kỹ thuật, được quảng bá như biểu tượng của hiện đại hóa nhưng đồng thời cho thấy giới hạn của một hệ thống khép kín.

Công nghệ tụt hậu, chất lượng không ổn định, nhưng tuyên truyền vẫn khẳng định mọi thứ đều tốt đẹp.

Danh tiếng trước, thực tế sau.

Những hệ quả đang hiện diện ở khắp nơi.

Nhà báo bị bịt tiếng nói. Các nhà hoạt động bị bỏ tù. Phát ngôn trên mạng bị giám sát. Xã hội dân sự bị thu hẹp.

Ngay cả những tranh luận nội bộ trong Đảng cũng ngày càng xoay quanh vấn đề trung thành và kiểm soát.

Nhà nước không còn cố gắng thuyết phục mọi người nữa.

Nó đang cố gắng tồn tại lâu hơn họ.

Điều mâu thuẫn là Việt Nam vẫn muốn mở cửa.

Việt Nam muốn đầu tư nước ngoài, thương mại, du lịch và công nghệ.

Nhưng mở cửa cần sự tự tin, trong khi nhà nước an ninh lại không có điều đó.

Mọi cải cách đều bị xem như một mối đe dọa.

Mọi quan hệ đối tác với nước ngoài đều là một rủi ro.

Mọi ý tưởng mới đều có thể bị xem là một lỗ hổng.

Một quốc gia đang cố vận hành nền kinh tế hiện đại bằng những phản xạ của Đông Đức.

Việt Nam không thể xây một bức tường - nhưng mọi người vẫn muốn rời đi.

Đặng Đình Mạnh

Nguồn : Carl Robinson, "Vietnam is the new East Germany", Substack, 30/09/2026, fb.manhdang001, 01/10/2026