Hình ảnh vệ tinh cho thấy máy bay chiến đấu hạng nhẹ Y-8 và các phương tiện hỗ trợ tại một cơ sở huấn luyện chung mới giữa Trung Quốc và Lào ở Ban Keun, Vientiane, Lào, ngày 30/09/2026. via Reuters - Vantor

Mặc dù Hà Nội chưa bình luận về căn cứ mới tại Ban Keun, nhưng việc Trung Quốc mở "căn cứ quân sự" mới ở Lào đánh dấu một trong những diễn biến đáng chú ý nhất trong trật tự Đông Dương kể từ năm 1991.

Hiệp định Hòa bình Paris năm 1991 đã chấm dứt Chiến tranh Đông Dương lần ba, đặt nền tảng cho mối quan hệ ổn định giữa Trung Quốc và Việt Nam tại bán đảo Đông Dương. Một trong những nguyên tắc then chốt của giai đoạn hậu 1991 là cả hai nước không tìm kiếm bá quyền ở Đông Dương, và không duy trì căn cứ quân sự thường trực nào ở Lào hay Cam Bốt. Điều này cho phép khu vực tránh được vòng xoáy đối đầu giữa các cường quốc như đã từng xảy ra trong thập niên 1970-1980.

Nhưng sự hiện diện quân sự mới của Trung Quốc ở Ban Keun (Lào) và Ream (Cam Bốt), đang đặt ra những thách thức mới cho "trật tự" được hình thành sau năm 1991. Điều Việt Nam quan ngại không chỉ năng lực hiện tại mà là ý định tương lai của Trung Quốc. Cán cân chiến lược ở Đông Dương có thể bị thay đổi đáng kể nếu như Lào và Cam Bốt cho phép Trung Quốc triển khai thêm nhân lực, khí tài hoặc sử dụng các cơ sở này trong thời chiến. Nếu Lào và Cam Bốt đứng về phía Trung Quốc, sườn phía tây của Việt Nam dễ bị tổn thương hơn trước sức ép từ một cường quốc thù địch bên ngoài.

Tuy nhiên, trên trang The Diplomat, nhà nghiên cứu Vũ Xuân Khang, trường đại học Boston, Hoa Kỳ, nhấn mạnh, Việt Nam vẫn sẽ kiên định với chính sách đối ngoại "Bốn Không" : Không liên minh quân sự, Không đứng về phía nước này chống lại nước khác, Không có căn cứ quân sự nước ngoài và Không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.

Các bước tiếp cận để bảo đảm an ninh

Lợi ích chiến lược của Hà Nội là làm thế nào duy trì mục tiêu giữ cho Lào và Cam Bốt trung lập. Bài học lịch sử Chiến tranh Đông Dương lần ba đã chỉ rõ sự thất bại của Việt Nam khi liên minh với cường quốc khác, tức Liên Xô, để giữ Lào và Cam Bốt trong quỹ đạo của mình, hoặc chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc tại Cam Bốt. Thậm chí, chiến lược liên minh này còn khiến Trung Quốc gia tăng sức ép về quân sự và kinh tế đối với Việt Nam.

Không một quốc gia nào có thể giúp Việt Nam cạnh tranh với Trung Quốc ở Đông Dương ở mức độ như Liên Xô từng làm. Việt Nam càng không thể trông cậy vào Mỹ vì nước này không phải là một cường quốc lục địa Châu Á.

Theo nhà phân tích chiến lược Vũ Xuân Khang, lựa chọn tốt nhất của Việt Nam để giữ cho Lào và Cam Bốt trung lập là nên tập trung vào các biện pháp chính trị và ngoại giao, để có được sự minh bạch về mức độ hiện diện của Trung Quốc và các kế hoạch mở rộng trong tương lai, thông qua các cơ chế tham vấn thường xuyên và những cam kết giữa ba nước trong các vấn đề về Đông Dương.

Ngoài ra, Việt Nam cũng có thể làm giảm ý nghĩa chiến lược của các cơ sở quân sự do Trung Quốc hỗ trợ bằng cách khuyến khích nhiều quốc gia khác cùng tiếp cận. Đây là những gì đang diễn ra đối với căn cứ Ream khi lần lượt đón tiếp tầu chiến đến từ nhiều nước như Mỹ, Nhật Bản, Úc, Ấn Độ hay Việt Nam. Nếu căn cứ ở Ban Keun, Lào cũng làm điều tương tự, ít nhiều cũng làm hạn chế ảnh hưởng độc quyền của Trung Quốc trong khu vực.

Cuối cùng, theo nhà nghiên cứu này, việc duy trì quan hệ ổn định với Bắc Kinh vẫn là cách thức hiệu quả nhất để giữ Lào và Cam Bốt ở trạng thái trung lập. Chừng nào Việt Nam vẫn theo đuổi chính sách không liên kết và không đứng về phía một cường quốc nào khác chống Trung Quốc, Bắc Kinh sẽ có ít lý do hơn để lôi kéo Lào và Cam Bốt chống Hà Nội.

Tóm lại, chừng nào sự hiện diện của Trung Quốc ở Lào và Cam Bốt không dẫn đến việc hai nước này quay lưng với Việt Nam, thì Hà Nội vẫn sẽ tiếp tục tôn trọng trật tự sau năm 1991. Không chạy đua vũ trang, không liên minh quân sự và tăng cường ngoại giao với hai nước láng giềng để có được sự minh bạch và bảo vệ nguyên tắc trung lập là con đường thực tế nhất để bảo đảm an ninh lâu dài cho Việt Nam.

Minh Anh